Dili razılaşmaq üçün istifadə edirik. Izah etmək istədiklərimiz var. Bunu isə ilk insanların yaptğı kimi əlimizlə, kolumuzla, burnumuzla gösterek deyil, danışaraq izah etmək istəyirik. Nə qədər duru, o qədər yaxşı:
“Əhməd, qaç!”
Yoxsa: “Sevgili dostum Əhməd, epeyidir namüsait bir təşəkkül bulunduğunuzda ifadə etmədə cəhd gösterememle nəticəsində meydana çıxan, söyləyə bilmədim ki, gerinizden şəxs-ı alinize sürətlə yaxınlaşmaqda olan pitbull terrier cinsinə aid bir Kəlb təhlükə ifadə edir olub, Sizin şəxsi basanlara dərz etmədə kes’in və də qərarlı bir görünüş ərz edirlər, halıyla, əlbət soruşar deyirsinizsə, şahsınıza tövsiyəm, dərhal mövcud mevkinizden yol alaraq təhlükəni aradan etmə səyi göstərməniz istiqamətindədir əfəndim “… mi deməli?
Duru dil bir lazımlılıq
Müxtəlif gündəlik danışıq yazıları üzərindəki hərf uzunluğu istatistiği 40-50 arası bir rəqəm göstərir. Yəni ortalama tümce uzunluğu 45 hərf. Ancaq, iş akademik yazılara, xəbərlərə, ədəbiyyat monologlarına gəlincə bu orta hesabla təxminən iki qatına çıxır. Səbəb: ədəbiyyat etmək!
İzah etmək istediklerimizi nə deyə aydın olmaz yazdığımızı sormayalım hələlik.Ancaq, aydın olmaq istəyiriksə; diyeceğimizi çoxu adam doğru anlasın istəyir isək mümkün duru danışmalı və yazmalıyız.
Əlbəttə, vaxt bunu umarsamadığını, lazım olsa öz-özünə danışmaq istədiyini söyləyənlər çıxacaq. Amma onsuz da öz-özünə danışanlara nə deyildiyini hamımız bilirik.
Duru bir dil ilə yazıb danışmaq üçün bunları edə bilərik:
- Cümlənin qısa tutmaq. Türkçe üçün 10-15, İngilis kimi bitişken olmayan dillər üçün 20 sözdən qısa tümce yazmaq faydalı.
- Ortaq sözləri seçmək: 70-80 milyon insanın danışdığı Türkiyə Türkcəsi ilə, 20-30 milyon insanın danışdığı Özbək Türkcəsi və 10-15 milyon insanın danışdığı Azəri türkcəsində ortaq istifadə edilən sözlər var. Məsələn, ‘çimərlik’ və ya ‘sahil’ demək yerinə qumlu demək, ‘lakin’ ‘lakin’ ‘amma’ yerinə ‘ancaq’ demək yazdıqlarımızı daha geniş kütlələr tərəfindən gələcəkdə də anlaşılma nisbətini artıracaq. Bundan başqa ortaq sözlər seçmək Türk dillərini də bir-birinə yaxınlaşdıracaq, gələcəkdə siyasi bir təzyiq gücü meydana gətirəcək bir-birlik meydana gətirmədə faydalı olacaq.
- Sözlərin daha qısa olan formalarını yeğlemek: Türkcədə 30.000 min qədər kök, təxminən 150 qədər əlavəsi müxtəlif sıralarla birdən çox dəfə ala bilir. Bir qisimi sözdizimsel (gramatik) baxımdan doğru olmasa da Türkcədə 100 milyondan daha çox bir söz forması meydana gətirə bilir.
Yenidən deyim: Üz milyondan daha çox söz forması var Türk dillərində. Bu böyük bir rəqəm. Dilini yeni öyrənənlər və ya Türkçe yazılardan mənalı məlumat parçaları ayıklamaya işləyən proqramların yaxşılığı üçün daha duru danışmalıyıq. Əgər bir sözü daha az əlavə, daha duru yazabiliyorsak, heç düşünmədən elə yazmalıyız.
- Gərəksiz sözləri elemek: Bu əslində Mark Twainin sözü. ”Bir cümlənin bir sözcüyü atabileceğinizi düşünürsünüzsə, daha çox düşünmədən atın”. İzah etmək istəniləni nə qədər az sözlə diyebilirsek o qədər yaxşı.
- Söz qaydalarına uyğun gəlmək: Türkcədə cümlənin yükünü, adı üstündə yüklem daşıyır. Yüklem isə tümce sonundasan. Sözlərin bu formadakı dizilimine uymaq əhəmiyyətli. Çox yeni dil “Özne-Hərəkət-tamamlıq” formasını alarkən, Türkçe, Sümerce, Koreya, Yapon kimi köhnə bilmə “Özne-tamamlıq-Hərəkət” formasındadır. Bu quruluşa tabe olmaq və qorumaq, yenə duru bir ifadə üçün lazım və vacib. Yəni: “neçə itdən Əhməd” deyil, “Əhməd itdən neçə” demək doğru.
Bu vaxt, bəziləri Əhmədə itlərdən qaçmağı deyil onları pak bir şəkildə başa düşməyi də öyrətməli. Kim bilər, bəlkə də o itin tək dərdi bir oyun idi! :)
İlker Fıçıcılar
