Feeds:
Yazılar
Yorumlar

Archive for the ‘Duru dil’ Category

Dili razılaşmaq üçün istifadə edirik. Izah etmək istədiklərimiz var. Bunu isə ilk insanların yaptğı kimi əlimizlə, kolumuzla, burnumuzla gösterek deyil, danışaraq izah etmək istəyirik. Nə qədər duru, o qədər yaxşı:

“Əhməd, qaç!”

Yoxsa: “Sevgili dostum Əhməd, epeyidir namüsait bir təşəkkül bulunduğunuzda ifadə etmədə cəhd gösterememle nəticəsində meydana çıxan, söyləyə bilmədim ki, gerinizden şəxs-ı alinize sürətlə yaxınlaşmaqda olan pitbull terrier cinsinə aid bir Kəlb təhlükə ifadə edir olub, Sizin şəxsi basanlara dərz etmədə kes’in və də qərarlı bir görünüş ərz edirlər, halıyla, əlbət soruşar deyirsinizsə, şahsınıza tövsiyəm, dərhal mövcud mevkinizden yol alaraq təhlükəni aradan etmə səyi göstərməniz istiqamətindədir əfəndim “… mi deməli?

Duru dil bir lazımlılıq

Müxtəlif gündəlik danışıq yazıları üzərindəki hərf uzunluğu istatistiği 40-50 arası bir rəqəm göstərir. Yəni ortalama tümce uzunluğu 45 hərf. Ancaq, iş akademik yazılara, xəbərlərə, ədəbiyyat monologlarına gəlincə bu orta hesabla təxminən iki qatına çıxır. Səbəb: ədəbiyyat etmək!

İzah etmək istediklerimizi nə deyə aydın olmaz yazdığımızı sormayalım hələlik.Ancaq, aydın olmaq istəyiriksə; diyeceğimizi çoxu adam doğru anlasın istəyir isək mümkün duru danışmalı və yazmalıyız.

Əlbəttə, vaxt bunu umarsamadığını, lazım olsa öz-özünə danışmaq istədiyini söyləyənlər çıxacaq. Amma onsuz da öz-özünə danışanlara nə deyildiyini hamımız bilirik.

Duru bir dil ilə yazıb danışmaq üçün bunları edə bilərik:

– Cümlənin qısa tutmaq. Türkçe üçün 10-15, İngilis kimi bitişken olmayan dillər üçün 20 sözdən qısa tümce yazmaq faydalı.

– Ortaq sözləri seçmək: 70-80 milyon insanın danışdığı Türkiyə Türkcəsi ilə, 20-30 milyon insanın danışdığı Özbək Türkcəsi və 10-15 milyon insanın danışdığı Azəri türkcəsində ortaq istifadə edilən sözlər var. Məsələn, ‘çimərlik’ və ya ‘sahil’ demək yerinə qumlu demək, ‘lakin’ ‘lakin’ ‘amma’ yerinə ‘ancaq’ demək yazdıqlarımızı daha geniş kütlələr tərəfindən gələcəkdə də anlaşılma nisbətini artıracaq. Bundan başqa ortaq sözlər seçmək Türk dillərini də bir-birinə yaxınlaşdıracaq, gələcəkdə siyasi bir təzyiq gücü meydana gətirəcək bir-birlik meydana gətirmədə faydalı olacaq.

– Sözlərin daha qısa olan formalarını yeğlemek: Türkcədə 30.000 min qədər kök, təxminən 150 qədər əlavəsi müxtəlif sıralarla birdən çox dəfə ala bilir. Bir qisimi sözdizimsel (gramatik) baxımdan doğru olmasa da Türkcədə 100 milyondan daha çox bir söz forması meydana gətirə bilir.

Yenidən deyim: Üz milyondan daha çox söz forması var Türk dillərində. Bu böyük bir rəqəm. Dilini yeni öyrənənlər və ya Türkçe yazılardan mənalı məlumat parçaları ayıklamaya işləyən proqramların yaxşılığı üçün daha duru danışmalıyıq. Əgər bir sözü daha az əlavə, daha duru yazabiliyorsak, heç düşünmədən elə yazmalıyız.

– Gərəksiz sözləri elemek: Bu əslində Mark Twainin sözü. “Bir cümlənin bir sözcüyü atabileceğinizi düşünürsünüzsə, daha çox düşünmədən atın”. İzah etmək istəniləni nə qədər az sözlə diyebilirsek o qədər yaxşı.

– Söz qaydalarına uyğun gəlmək: Türkcədə cümlənin yükünü, adı üstündə yüklem daşıyır. Yüklem isə tümce sonundasan. Sözlərin bu formadakı dizilimine uymaq əhəmiyyətli. Çox yeni dil “Özne-Hərəkət-tamamlıq” formasını alarkən, Türkçe, Sümerce, Koreya, Yapon kimi köhnə bilmə “Özne-tamamlıq-Hərəkət” formasındadır. Bu quruluşa tabe olmaq və qorumaq, yenə duru bir ifadə üçün lazım və vacib. Yəni: “neçə itdən Əhməd” deyil, “Əhməd itdən neçə” demək doğru.

Bu vaxt, bəziləri Əhmədə itlərdən qaçmağı deyil onları pak bir şəkildə başa düşməyi də öyrətməli. Kim bilər, bəlkə də o itin tək dərdi bir oyun idi! :)

İlker Fıçıcılar
 

Reklamlar

Read Full Post »

Yazılarımızı çok daha geniş bir hedef kitleye ulaştırmak için kontrollü bir dille yazı yazmak oldukça önemli.

Şimdilerde giderek daha fazla oranda ‘makine çevirisi’ kullanır olduk. Gerek Babil Türk sitesi yardımıyla olsun, gerek Google Translate yardımıyla olsun, çoğu yabancı dildeki siteyi anlayabiliyoruz artık. Aynı şekilde, bizim Türkçe yazdıklarımızı da yabancıların okuyabilmesi için, yazılarımızı BabilTurk ve Google’ın doğru anlayıp çevirebileceği bir biçimde yazmamız önemli. Aksi halde bu makine tercümesi metinleri okumak zor olabilir.

İleride belki bu makine çevirileri çok daha kaliteli olacak, ama o an gelene kadar makine çevirisi kalitesini arttırmak için yapabileceğiniz bazı şeyler var.

Düşünce basit: ‘duru dil’ / ‘kontrollü dil’ denen yazı yazma ipuçlarını kullanarak yanlış çevirileri ve garip cümlelerden oluşmuş sonuçları epeyce azaltabilirsiniz.

Peki ‘duru dil’ ile ne demek istiyoruz? Aslında bir yazarın yazısına düşünce çorbası değil de hassas bir aletmişçesine yaklaşmasıdır sadece. İyi teknik yazarlar zaten böyle yöntemler kullanırlar: yazılarını standartlaştırır, basitleştirir, düzeltir ve kısaltırlar.

Açıkçası, her dil kendine özgü bir dizi kurala gerek duyar. Ancak, yine de çoğu dünya dili için geçerli olan çekirdek bir kurallar dizisi de vardır…

 

  1. İmlânızın doğru olduğundan emin olun. Örneğin Babil Türk online bir yazım denetimi aracı sunuyor. Benzer şekilde OpenOffice veya MS Word de F7 tuşu ile çalışan yazım düzeltme özelliğine sahipler.
  2. Sade bir dil kullanın. Örneğin …
  3. Doğrusu: arabayı sürün

    Yanlışı: motorlu aracın götürgecini tepikleyin

  4. Yaklaşık 25 veya daha az sözcükten oluşan kısa cümleler kurun.
  5. Her tümce yalnızca bir kavram açıklasın. Örneğin…
  6. Doğrusu: Açık ve sade yazmak makine çevirisini daha güvenilir yapar. Güvenilir bir çeviri daha kolay anlaşılır olacaktır.

    Yanlışı: Açık ve sade yazış makine tercümesini daha güvenilir kılar ve haliyle bu daha kolay anlaşılır olacaktır.

  7. Yazarken, düzgün ve tamamlanmış, tam tümceler kurun. Örneğin…
  8. Doğrusu: Kahvenize süt tozu da ister misiniz?

    Yanlışı: Süt tozu?

  9. Benzer düşünceleri anlatırken tutarlı bir dil kullanın. Örneğin…
  10. Doğrusu: Yağmurluyken, işe araba ile giderim. Güneşliyken, işe bisiklet ile giderim.

    Yanlışı: Yağmurluyken, işe araba ile giderim. Güneş ışıldarkense, velespitimle varırım işime.

  11. Zamirleri kullanmaktansa isimleri tekrarlayın. Örneğin…
  12. Doğrusu: Mektubu göndermeden önce mektuba bir pul yapıştırın.

    Yanlışı: Mektubu göndermeden önce ona bir pul yapıştırın.

  13. Pasif, edilgen, devrik tümce biçimleri yerine, aktif tümceler kurun. Örneğin…
  14. Doğrusu: Babam size bir bayram kartpostalı yollayacak.

    Yanlışı: Bir bayram kartpostalı size yollanacak.

  15. İsimleri belirtmek için “bu”, “şu”, “o”, “böyle”… gibi gösterme sıfatlarını kullanın. Örneğin…
  16. Doğrusu: Bu arabayı alın.

    Yanlışı: Arabayı alın.

  17. Karman çorman bir biçimde yazmayın! Cümlelerinizi mantıklı, aşamalı bir biçimde oluşturun. Örneğin…
  18. Doğrusu: Halınızı temizleyip tozlarını almak için bir elektrikli süpürge kullanın.

    Yanlışı: Bir elektrikli süpürgeden yararlanarak, ki halı temiz olsun diye, tozları üstünden çekebilirsiniz. (Hmmmm. Halı süpürülecek yani…)

     

    Lütfen bunların yalnızca kılavuz amaçlı olduğunu hatırda tutun: Bu tür katı kurallar kimi yazı tarzları için uygun değildir. Örneğin edebiyat, tekdüze bir yazı tarzı sevmez. Bunlar şiire veya yaratıcı reklam metinlerine de uygulanamaz. Ama zaten bu tür metinleri de gerçek çevirmenlere çevirtmek gerekir, makinelere değil.

    Dolayısıyla, “duru dil”, “kontrollü dil” özellikle teknik yazılarda çok işe yarar. Örneğin bir web günlüğü yazısına, teknik bir açıklamaya veya çabuk tüketilecek teknoloji haberlerine oldukça uygundur.

    Bu önerileri akıldan çıkarmadan, seçici olmak kaydıyla çok başarılı makine çevirisi sonuçları elde edebilir, yazdıklarınızı Türkçe bilmeyen dünyanın geri kalanına da doğru bir biçimde ulaştırabilirsiniz.

     

    Bu yazı aşağıda kaynak kısmında belirtilen “Writing for translation” adlı yazının genişletilmiş ve ülkemize uyarlanmış bir çevirisidir.

    İlker Fıçıcılar
    4 Şubat 2008

     

    Kaynak:

    Ek bilgi

     

Read Full Post »